>सामाजिक विकास म्हणजे काय? अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये
अनुक्रमणिका
1.प्रस्तावना :-
2. सामाजिक विकासाची संकल्पना :-
3. सामाजिक विकासाचा अर्थ :-
4. सामाजिक विकासाची व्याख्या :-
5. सामाजिक विकासाची वैशिष्ट्ये:-
- मानवी ज्ञानात वाढ -
- नैसर्गिक शक्तींवरील मानवी नियंत्रणात वाढ -
- बाह्य घटकांची मुख्य भूमिका -
- मानवी शक्तींचा सर्वांगीण विकास -
- सार्वत्रिकतेचा अभाव -
- विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित –
6. सामाजिक विकासाचे सूचक :-
- आर्थिक नियोजन –
- सामाजिक नियोजन –
- नागरिकांचे आरोग्य –
- सामाजिक समानता -
- शिक्षणासाठी समान संधी -
- जीवन गुणवत्ता -
- सार्वजनिक सुरक्षा आणि कल्याण –
- संस्था आणि संस्थांच्या संख्येत वाढ -
- स्वातंत्र्य -
- परस्पर -
7. सामाजिक विकासाचे स्वरूप :-
8. सामाजिक विकासाचे विविध पैलू किंवा क्षेत्रे:-
9. सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त घटक :-
- आर्थिक संसाधनांची मुबलकता –
- अनुकूल भौगोलिक वातावरण-
- सरकारी धोरण -
- सामाजिक रोगांवर उपचार (वाईट) -
- सामाजिक गतिशीलता -
10. सामाजिक विकास रोखणारे घटक :-
1. प्रस्तावना :-
सामाजिक विकास हा सामाजिक बदलाचा एक प्रकार आहे जो प्रगत दिशेने भिन्नतेकडे नेतो आणि संस्थांची पातळी, कार्यक्षमता, स्वातंत्र्य आणि परस्पर कार्यक्षमता वाढवतो. विकास हा प्रगतीच्या दिशेने एक प्रकारचा बदल आहे.
2. सामाजिक विकासाची संकल्पना :-
विकासाचे उद्दिष्ट प्रगतीकडे वळणारे बदल. विकास ही सामाजिक प्रक्रिया आहे. त्याचा आर्थिक पैलूशी अधिक संबंध आहे. परंतु सामाजिक विकास हा केवळ आर्थिक पैलूंशी संबंधित नसून सामाजिक घटक आणि सामाजिक संस्थांशीही संबंधित आहे.
सामाजिक विकास विशेषतः विशिष्ट संकल्पनांशी संबंधित आहे, या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:
- साध्या समाजाचे जटिल समाजात रूपांतर करणारे साधन.
- सांस्कृतिक गरजा पूर्ण करणारी साधने.
- असे संबंध आणि संरचना जे समाजाला जास्तीत जास्त गरजा पूर्ण करण्यास सक्षम करतात.
3. सामाजिक विकासाचा अर्थ :-
सामाजिक विकास म्हणजे जीवनाबद्दलचा चांगला दृष्टीकोन, आंतरिक चेतनेचा विकास आणि समाजातील सदस्यांद्वारे मूलभूत नैतिक तत्त्वे स्वीकारणे.
जन्माच्या वेळी बाळामध्ये जवळजवळ शून्य सामाजिकता असते. जसजसा त्याचा शारीरिक आणि मानसिक विकास सुरू होतो, तसतसे त्याचे सामाजिकीकरणही सुरू होते. तो त्याचे पालक, कुटुंबातील सदस्य, समवयस्क आणि इतर लोकांच्या संपर्कात येतो, परिणामी तो सामाजिक परंपरा, श्रद्धा, परंपरा इत्यादींनुसार वागायला शिकतो आणि सामाजिक जगात स्वत: ला जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतो. समाजीकरणाच्या या प्रक्रियेमुळे मुलाचा सामाजिक विकास होतो. सामाजिक विकास म्हणजे विकासाची प्रक्रिया ज्याद्वारे एखादी व्यक्ती आपल्या सामाजिक वातावरणाशी जुळवून घेते, सामाजिक परिस्थितीनुसार त्याच्या गरजा आणि आवडींवर नियंत्रण ठेवते, इतरांप्रती आपली जबाबदारी अनुभवते आणि इतर लोकांशी प्रभावीपणे संवाद साधते. सामाजिक संबंध व्यवस्थित प्रस्थापित करते. सामाजिक विकासाच्या परिणामी, एखादी व्यक्ती समाजाची वैध, सहकारी, उपयुक्त आणि कार्यक्षम नागरिक बनते. समाजात राहूनच माणूस त्याच्या गरजा पूर्ण करतो आणि त्याच्या जन्मजात प्रवृत्ती आणि क्षमता विकसित करतो. समाजात राहूनच तो इतरांशी संपर्क साधतो, समाजातील मूल्ये, श्रद्धा आणि आदर्शांवर विश्वास ठेवू लागतो आणि समाजाची जीवनशैली अंगीकारतो. तो सहअस्तित्वाची भावना विकसित करतो, तो समाज कल्याण आणि लोककल्याणाच्या हितासाठी आपल्या निहित स्वार्थांचा त्याग करायला शिकतो आणि सामाजिक गुण विकसित करून समाजाशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतो. इतर लोकांशी संपर्क आणि अनुकूलन स्थापित करण्याची क्षमता ही सामाजिक विकासाचा परिणाम आहे जी मुलाच्या सामाजिकीकरणाच्या परिणामी विकसित होते.
वरीलवरून हे स्पष्ट होते की समाजीकरण आणि सामाजिक विकासाच्या प्रक्रियेचा जवळचा संबंध आहे. समाजीकरणाची प्रक्रिया मुलाच्या सामाजिक विकासाला चालना देते. घर, कुटुंब, शेजारी, मित्र, शाळा, समुदाय, मास मीडिया आणि राजकीय आणि सामाजिक संस्था मुलाच्या सामाजिकीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुलाचा सामाजिक विकास हा शैक्षणिक दृष्टिकोनातून खूप महत्त्वाचा मानला जातो. आधुनिक काळात, शिक्षणाचा एक मुख्य उद्देश व्यक्तीचा सामाजिक विकास स्वीकारला जातो. त्यामुळे शिक्षणाच्या माध्यमातून मुलांचा शारीरिक आणि मानसिक विकास तर होतोच पण त्यांच्या सामाजिक विकासाला चालना देण्यासाठीही प्रयत्न केले जातात. मुलाच्या सामाजिकीकरणाच्या प्रक्रियेत शिक्षण महत्त्वपूर्ण योगदान देऊ शकते. घरी पालक आणि शाळेत शिक्षक विविध प्रकारचे उपक्रम आयोजित करून मुलांचा सामाजिक विकास वाढवू शकतात.
4. सामाजिक विकासाची व्याख्या :-
"सामाजिक विकास म्हणजे जीवनाकडे पाहण्याचा चांगला दृष्टीकोन, आंतरिक चेतनेचा विकास आणि समाजातील सदस्यांनी काही मूलभूत नैतिक तत्त्वांचा स्वीकार करणे." - हेज
"सामाजिक विकास ही प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे तुलनेने साधा समाज विकसित समाजात बदलतो." - बी.एस.डीसूजा
5. सामाजिक विकासाची वैशिष्ट्ये:-
सामाजिक विकासाची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत.
मानवी ज्ञानात वाढ हे सामाजिक विकासाचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे कारण जेव्हा समाजातील बहुतेक सदस्यांमध्ये ज्ञान वाढते तेव्हा समाजाचा विकास होतो.
- नैसर्गिक शक्तींवरील मानवी नियंत्रणात वाढ –
सामाजिक विकासाचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे नैसर्गिक शक्तींवर मानवी नियंत्रण वाढणे. तंत्रज्ञानाच्या आविष्कारांमुळे माणूस निसर्गाचा गुलाम न होता त्यावर नियंत्रण मिळवतो तेव्हा समाजाचा विकास होतो.
- बाह्य घटकांची मुख्य भूमिका -
उत्क्रांतीच्या विपरीत, बाह्य घटक सामाजिक विकासात मोठी भूमिका बजावतात. अनुकूलन, भौगोलिक वातावरण, खनिजांची मुबलकता इत्यादी काही प्रमुख बाह्य घटक आहेत जे विकासास मदत करतात.
- मानवी शक्तींचा सर्वांगीण विकास -
सामाजिक विकास म्हणजे केवळ आर्थिक विकास नव्हे तर जीवनाच्या सर्व पैलूंमध्ये आणि समाजाच्या सर्व क्षेत्रात विकसित होत असलेल्या मानवी शक्तींचा सर्वांगीण विकास होय.
सामाजिक विकासामध्ये सार्वत्रिकतेचा अभाव आहे कारण प्रत्येकाचा वेग सारखा नसतो आणि इतर प्रतिकूल परिस्थिती काहीवेळा विकास रोखतात.
- विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित -
सामाजिक विकास हा विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. याचा परिणाम श्रमविभागणीत वाढ, दळणवळणाची साधने वाढणे आणि संस्था आणि समित्यांची संख्या वाढणे.
6. सामाजिक विकासाचे सूचक :-
सामाजिक विकासाचे मुख्य निर्देशक खालीलप्रमाणे आहेत:
सामाजिक विकासाचे आणखी एक सूचक म्हणजे आर्थिक नियोजन. आर्थिक विकासाशिवाय सामाजिक विकास शक्य नाही हे सर्वज्ञात सत्य आहे.
सामाजिक विकास हा सामाजिक नियोजनाचा परिणाम मानला जातो. जर एखाद्या समाजात सामाजिक नियोजनावर भर दिला जात असेल तर आपण त्याला सामाजिक विकासाचे सूचक मानू शकतो.
अधिकाधिक नागरिकांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य हे सामाजिक विकासाचे प्रमुख सूचक आहे. नागरिकांचे आरोग्य (सार्वजनिक आरोग्य) सरासरी आयुर्मान वाढीवरून मोजता येते.
समाजातील सर्व गट आणि वर्गांमध्ये प्रगतीसाठी समान संधी हे देखील सामाजिक विकासाचे सूचक मानले जाते. समाजाची वाटचाल सामाजिक समतेकडे होत असेल तर त्याचा सामाजिक विकास होत आहे असे म्हणता येईल.
शिक्षण ही सामाजिक विकासाची प्रमुख संस्था आहे. विकासासाठी सर्व नागरिकांना शिक्षणाच्या समान संधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. समाजातील विविध घटकांना शिक्षणाच्या असमान संधी उपलब्ध झाल्या, तर त्यामुळे सामाजिक विकास खुंटतो. शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांसाठी असे अनेक मार्ग खुले होतात, ज्यामुळे त्यांची प्रगती शक्य होते.
राहणीमानाचा दर्जा देखील सामाजिक विकासाचा सूचक मानला जातो. एखाद्या देशातील नागरिकांचे जीवनमान उंचावलेले असेल आणि त्यांच्या किमान गरजा सहज पूर्ण होत असतील, तर तो देश विकसित देश म्हणता येईल.
- सार्वजनिक सुरक्षा आणि कल्याण –
देशात लोकांच्या सुरक्षेसाठी आणि कल्याणासाठी सार्वजनिक व्यवस्था नसेल तर काही लोकांच्या हिताच्या जोरावर देशाचा विकास होऊ शकत नाही. अवलंबित्व माणसाला अर्धांगवायू आणि निःस्वार्थ बनवते. त्यामुळे सामाजिक सुरक्षा आणि सामाजिक विकासासाठी कल्याण आवश्यक आहे.
- संस्था आणि संस्थांच्या संख्येत वाढ -
एखाद्या देशात जितक्या जास्त स्वयंसेवी संस्था आहेत, तितका तो सामाजिकदृष्ट्या विकसित आहे असे म्हणतात. आधुनिक युगात स्वयंसेवी संस्थांनी विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. त्यामुळे स्वयंसेवी संस्थांचा विकास हा सामाजिक विकासाचा निदर्शक मानला जातो. या संस्थांची कार्यक्षमता वाढवून विकास सुनिश्चित केला जाऊ शकतो. त्याचप्रमाणे संस्थांची संख्या वाढणे हे देखील सामाजिक विकासाचे निदर्शक आहे. सामाजिक रचनेला स्थैर्य प्रदान करण्यात संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
स्वातंत्र्य हे सामाजिक विकासाचेही महत्त्वाचे सूचक मानले जाते. विचार करण्याचे स्वातंत्र्य, पुढाकार घेणे आणि स्वतःला कोणत्याही प्रकारे साचेबद्ध करणे हे सामाजिक विकासाचे सूचक आहे. नागरिकांना जितके अधिक स्वातंत्र्य असेल तितकी सामाजिक विकासाची शक्यता जास्त असते.
वेगवेगळ्या व्यक्ती आणि गटांमधील परस्परसंवादात वाढ हे सामाजिक विकासाचे सूचक असल्याचे म्हटले आहे. पारस्परिकतेअभावी, विकास योजना रखडतात आणि त्यांचे लाभ ज्या लोकांसाठी आणि गटांसाठी तयार केले जातात त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाहीत.
7. सामाजिक विकासाचे स्वरूप :-
सामाजिक विकासाचे स्वरूप वैज्ञानिक आहे. या अंतर्गत सामाजिक तथ्यांचा वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास केला जातो. वैज्ञानिक पद्धत ही अशी पद्धत आहे ज्यामध्ये अभ्यास खालील निश्चित पद्धतींमधून जातो.
- समस्या तयार करणे
- आढावा
- तथ्य संकलन
- वर्गीकरण आणि
- सामान्यीकरण
8. सामाजिक विकासाचे विविध पैलू किंवा क्षेत्रे:-
माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे आणि त्याचे सर्व कार्य समाजात घडतात. प्रत्यक्षात व्यक्ती समाजावर अवलंबून असते आणि समाज व्यक्तीवर अवलंबून असतो. जन्माच्या वेळी, एखादी व्यक्ती अत्यंत असहाय अवस्थेत असते, परंतु एखाद्या व्यक्तीमध्ये सामाजिक गुणांचा विकास इतर लोकांच्या मदतीने समाजीकरणाच्या प्रक्रियेद्वारे होतो. एखाद्या व्यक्तीच्या समाजीकरणामध्ये सामाजिक विकासाची मोठी भूमिका असते आणि अनेक विद्वान मानतात की एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व व्यक्तीला मिळणाऱ्या सामाजिक वातावरणावर अवलंबून असते. म्हणून, असे म्हणता येईल की आर्थिक विकासाचे सर्वात योग्य वजन सामाजिक विकास आहे. सामाजिक विकास ही एक अशी प्रक्रिया आहे जी प्रत्येक क्षेत्रात एकाच वेळी घडते आणि कोणत्याही एका क्षेत्रात नाही. सामाजिक विकास ही एक मोठी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये अनेक पैलू किंवा क्षेत्र आहेत. त्याचे मुख्य पैलू पुढीलप्रमाणे आहेत.
- सामाजिक संबंधांचा विकास,
- सामाजिक संस्थांचा विकास,
- सांस्कृतिक विकास,
- आर्थिक प्रगती,
- राजकीय विकास,
- औद्योगिक आणि तांत्रिक विकास,
- व्यक्तिमत्व विकास आणि
- सर्वांगीण सामाजिक विकास.
9. सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त घटक :-
सामाजिक विकासाची प्रक्रिया सर्व समाजांमध्ये सारखीच सक्रिय नसते. किंबहुना, अनेक घटक यामध्ये मदत करतात, त्यातील प्रमुख म्हणजे:-
- आर्थिक संसाधनांची मुबलकता –
सामाजिक विकास निश्चित करण्यात आर्थिक परिस्थिती महत्त्वाची भूमिका बजावते. आर्थिक संसाधने जसे की संधीची समानता, उच्च राहणीमान, भरपूर खनिजे इत्यादी सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त घटक आहेत आणि त्यांच्या अनुपस्थितीत सामाजिक विकास रोखला जातो.
सामाजिक विकासासाठी भौगोलिक वातावरणाशी जुळवून घेणेही आवश्यक आहे. चांगले हवामान, सुपीक जमीन, सिंचनाची पुरेशी साधने इत्यादी अनुकूल परिस्थिती आहेत ज्यामुळे सामाजिक विकासाचा वेग वाढतो.
सरकारी धोरणही सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त ठरू शकते किंवा विकासाची गती रोखू शकते. सरकारने अधिक व्यावहारिक योजना आखल्या आणि त्यांची प्रामाणिकपणे अंमलबजावणी केली तर विकास नक्कीच होईल.
- सामाजिक रोगांवर उपचार (वाईट) –
कोणत्याही समाजात पसरलेल्या रोगांवर उपचार केल्याशिवाय सामाजिक विकास होऊ शकत नाही. बेरोजगारी, गरिबी, गुन्हेगारी, बालगुन्हेगारी, भ्रष्टाचार आदी समस्यांचे निदान केल्याशिवाय समाजाचा सर्वांगीण विकास शक्य नाही.
सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त आणखी एक घटक म्हणजे सामाजिक गतिशीलता. गुण आणि गुणवत्तेच्या जोरावर माणसाला गतिशीलतेची संधी मिळाली तर समाजात विकासाचा वेग वाढतो. गतिशीलतेचा अभाव समाजाला स्थैर्य देऊन स्तब्ध बनवतो.
वरील बाबींव्यतिरिक्त, विकासासाठी जनतेमध्ये जागृती होणे देखील आवश्यक आहे कारण लोकांना विकास नको असेल तर सर्व प्रकारचे प्रयत्न व्यर्थ आहेत. काहीवेळा शिक्षणाचा विस्तार हा देखील एक योगदान देणारा घटक मानला जातो कारण यामुळे जनतेला विकासाची अधिक जाणीव होते. त्यामुळे सार्वजनिक सहकार्य आणि शिक्षण हे देखील सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त घटक मानले जाऊ शकतात.
10. सामाजिक विकास रोखणारे घटक :-
सामाजिक विकासात अडथळा आणणारे किंवा अडथळा आणणारे मुख्य घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:-
- प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थिती,
- मुबलक संसाधनांचा अभाव,
- लोकांमध्ये प्रचलित असलेली धार्मिक अंधश्रद्धा,
- विकासाबाबत जनतेची उदासीनता,
- शासक वर्गाची हुकूमशाही किंवा सरकारी प्रयत्नांचा अभाव,
- स्वार्थ आणि व्यक्तिवाद, आणि
- जातिवाद, जातीवाद, जातीयवाद, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी आणि गरिबी यासारख्या सामाजिक समस्यांचा प्रादुर्भाव.
